PROJENİN AMACI
Osmanlı İstanbulu'nun Mahalle Dokusuna Veri Temelli Bir Yaklaşım
"Osmanlı İstanbulu'nda Suriçi Mahallelerinin Tipolojilerini Oluşturmak: Mekânsal ve İstatistiksel Veriye Dayalı Bir Analiz (1826–1876)" başlıklı bu araştırma, İstanbul'un tarihî çekirdeğini teşkil eden Suriçi mahallelerinin sosyo-mekânsal yapısını, arşiv kaynaklarına dayalı sistematik bir veri modeli çerçevesinde yeniden değerlendirmeyi amaçlayan bilimsel bir projedir. Çalışma, Sakarya Üniversitesi Osmanlı Araştırmaları Merkezi (OSAMER) bünyesinde yürütülmekte olup, mahalleyi toplumsal ilişkilerin, gündelik dayanışma ve gözetim pratiklerinin kesiştiği çok katmanlı bir yapı olarak kavramsallaştırmaktadır.
Araştırma Hedefleri ve Bilimsel Yaklaşım
Proje, 19. yüzyılın ikinci yarısında İstanbul'un geçirdiği kentsel dönüşümü, dijital beşerî bilimler metotları aracılığıyla veri odaklı bir perspektifle ele almaktadır. Bu kapsamda hedeflenen temel çıktılar şunlardır:
- Mahallelerin sosyo-ekonomik ve demografik profillerinin veri tabanı modelleriyle dijitalleştirilmesi,
- Tarihî metinlerden elde edilen nitel verilerin, mekânsal ve istatistiksel analiz yöntemleriyle (GIS ve R) somutlaştırılması,
- İstanbul'un tarihsel gelişim sürecindeki mahalle tipolojilerinin karakteristik özelliklerinin belirlenmesi.
Kullanılan Kaynaklar ve Veri İşleme
Araştırmanın veri setini, Osmanlı arşivlerinin sunduğu zengin birincil kaynaklar oluşturmaktadır. Nüfus defterleri, şer'iyye sicilleri ve emlâk tahrir defterleri, PostgreSQL tabanlı gelişmiş bir veritabanı yapısına aktarılarak analiz edilmektedir. Bu metodoloji, geleneksel tarih yazımı ile modern veri madenciliği tekniklerini bir araya getirerek, Osmanlı şehir tarihçiliğine yenilikçi ve ampirik bir derinlik kazandırmayı amaçlar.
Araştırmanın bİLİMSEL Gerekçesİ
Osmanlı kent tarihi literatüründe mahalleyi merkeze alan çok sayıda çalışma bulunmasına karşın, mevcut literatür ve proje envanterleri çerçevesinde, Osmanlı payitahtı İstanbul’u mahalle ölçeğinde sistematik biçimde ele alan; demografik yapıyı, mekânsal örüntüleri ve toplumsal ağları aynı analitik çerçevede inceleyen; farklı nitelikteki tarihsel kaynakları bir araya getirerek istatistiksel ve mekânsal analiz yöntemlerini birlikte kullanan karşılaştırılabilir kapsamda başka bir projeye rastlanmamıştır. Proje, bu özgün kapsam ve yöntemiyle literatürdeki önemli bir boşluğu doldurmayı ve İstanbul’un kentsel-toplumsal tarihinin incelenmesine yeni bir araştırma zemini kazandırmayı amaçlamaktadır.
Dijital Osmanlı Mahalle Atlası
DİOMA, Osmanlı mahallelerine ilişkin arşiv verilerini coğrafi bilgi sistemleri tabanlı, etkileşimli haritalar üzerinden sorgulanabilir hâle getiren bir açık erişim altyapısıdır.
Araştırmanın 1826–1876 yılları arasındaki elli yıllık dönemi kapsaması, yöntemsel bir tercihin ürünüdür. Bu dönem; Yeniçeri Ocağı'nın ilgasının ardından mahalle ölçeğinde yaşanan idari yeniden yapılanmadan Tanzimat reformlarının uygulanmasına kadar, mahallelerin arşiv belgelerindeki temsilini doğrudan etkileyen yapısal dönüşümlerin gözlemlenebildiği bir alanı sunmaktadır.
Yöntemsel Çerçeve ve Veri İşleme
Proje kapsamında şer'iyye sicilleri, nüfus sayımları ve emlâk tahrir defterlerinden sistematik biçimde derlenen veriler, PostgreSQL ortamlarında ilişkisel veri tabanlarında bütünleştirilmektedir. Elde edilen veri seti, SPSS ve R yazılımları aracılığıyla yazışım analizi (Correspondence Analysis) ve hiyerarşik kümeleme analizi gibi çok değişkenli istatistiksel yöntemlerle çözümlenmektedir.
Hedef Kitle ve Katkılar
- Akademisyenler için: Karşılaştırılabilir ve açık erişime uygun veri altyapısı.
- Yerel Yönetimler için: Tarihsel veriye dayalı koruma amaçlı imar planı desteği.
- Araştırmacılar için: Dijital beşerî bilimler yöntemleri konusunda yetkinleşme ortamı.
- Kamuoyu için: Tarihsel çevre oluşumuna dair veri temelli farkındalık.